Batlamyus , ( .... - .... )
Geç Iskenderiye Döneminde yasamis (M.S. ikinci yüzyilin birinci yarisi) ünlü bilim adamlarindan birisi de Batlamyustur. Hayati hakkinda hemen hemen hiç bir bilgiye sahip degiliz. Müslüman astronomlar 78 yasina kadar yasadigini söylerler. Belki Yunan asilli bir Misirli, belki de Misir asilli bir Yunanlidir. Yunanca adi Ptolemaiostur, ama harf uyusmazligi nedeniyle Ortaçag Islâm Dünyasinda Batlamyus diye taninmistir. Batlamyus astronomi, matematik, cografya ve optik alanlarina katkilar yapmistir; ancak en çok astronomideki çalismalariyla taninir. Zamanina kadar ulasan astronomi bilgilerinin sentezini yapmis ve bunlari Mathematike Syntaxis (Matematik Sentezi) adli yapitinda toplamistir. Bu eserin adi, daha sonra Megale Syntaxis (Büyük Derleme) olarak anilmis ve Arapçaya çevrilirken basina Arapçadaki harf-i tarif takisi olan el getirildigi için, ismi el-Mecistî biçimine dönüsmüstür; daha sonra Arapçadan Latinceye çevrilirken Almagest olarak adlandirildigindan, bugün Bati dünyasinda bu eser Almagest adiyla taninmaktadir. Almagest, onüç kitaptan olusur; Birinci Kitap, kanitlariyla birlikte Yermerkezli Dizgenin anaçizgilerini verir; Ikinci Kitap, Menelausun teoremiyle, küresel trigonometri bilgilerini ve bir kirisler tablosunu içerir; burada örnek problemler de çözülmüstür; Üçüncü Kitap, Günesin hareketini ve yillik süreyi ve Dördüncü Kitap ise, Ayin hareketini ve aylik süreyi konu edinir; Besinci Kitap ayni konularla ilgilidir, Ayin ve Günesin mesafelerini tartistigi gibi, bir usturlabin yapilisi ve kullanilisi hakkinda da ayrintili bilgiler sunar; Altinci Kitapta gezegenlerin kavusumlari ve karsilasimlari incelenir ve Günes ve Ay tutulmalarina temas edilir; Yedinci ve Sekizinci Kitap, duragan yildizlarla ilgilidir, meshur presesyon tartismasini, Ptolemaiosun duragan yildizlar katalogunu ve bir gök küresi âleti yapabilmek için gerekli olan yöntem bilgisini içerir; geriye kalan bes kitap ise devingen yildizlarin, yani gezegenlerin hareketlerine tahsis edilmistir ve yapitin en özgün kismidir. Batlamyus, bu eserinde anaçizgileriyle göksel olgulari anlamlandirmak maksadiyla kurmus oldugu geometrik kurami tanitmaktadir; Aristoteles fizigini temele alan bu kuramda, evren küreseldir ve Yer bu evrenin merkezinde hareketsiz olarak durmaktadir. Sayet günlük veya yillik görünümler Yerin hareketleri sonucunda meydana gelseydi, her sey uzaya saçilir ve Yer parçalanirdi. Ay, Merkür, Venüs, Günes, Mars, Jüpiter, Satürn ve sabit yildizlar Yerin çevresinde, muntazam hizlarla, dairesel hareketler yaparlar. Sabit yildizlar küresi evrenin sonudur.Ancak, Yerin merkezde oldugu ve gök cisimlerinin de onun çevresinde muntazam bir sekilde dolandiklari kabul edildiginde, kuramin bazi gözlemleri, örnegin Ay ve Günesin Yere yaklasip uzaklasmalarini, bazen hizli, bazen yavas hareket etmelerini açiklamasi olanaksizdi. Bunun için Batlamyus Yeri belli bir ölçüde merkezden kaydirmistir. Klasik astronomide bu düzenek (eksantrik) dis merkezli düzenek olarak adlandirilir. Gezegenlerin gökyüzünde ilmek atmalarini, yani durmalarini ve geriye dönmelerini açiklamak için de, (episikl) tasiyici düzenek adi verilen baska bir düzenek daha kabul etmistir. Batlamyus, Almagestin girisinde trigonometriye iliskin kapsamli bilgiler vermistir; çünkü küresel astronominin sinirlari içinde kalan klasik astronomiye ait hesaplamalar, küresel geometriye dayanmaktadir. Batlamyustan yaklasik olarak üç asir önce yasamis olan Hipparkhos (M. Ö. 150) açilarin kirislerle ölçülebilecegini bildirmis ve bir kirisler cetveli hazirlamisti; ancak bu konuya iliskin yapiti kayboldugundan, bu cetveli nasil düzenledigi bilinmemektedir. Bazi yaylarin kirislerinin bulunmasi çok kolaydi ve bu kirislere ana kirisler adi verilmisti; ama bunlarin disindaki yaylarin kirislerinin bulunmasi uzun islemleri gerektiriyordu. Bu nedenle Batlamyus kirisler cetvelini hazirlarken bir dairenin içine çizilmis dörtgenlere iliskin Batlamyus Teoremini (AB . CD + AD . BC AC . BD) kullanmak suretiyle, açilar toplami ve farkinin kirislerini (kiris (A-B), kiris (A+B), kiris A2 , kiris 2A gibi) bulma yoluna gitmisti. Batlamyus, cografya arastirmalarina da öncülük etmis ve Cografya adli yapitiyla matematiksel cografya alanini kurmustur. Bu kitap Kristof Kolomba (.... - ....) kadar bütün cografyacilar tarafindan bir basvuru kitabi olarak kullanilmistir. Almagestten sonra yazilan Cografya, sekiz kitaba bölünmüstür ve matematiksel cografya ile haritalarin çizilebilmesi için gerekli olan bilgilere tahsis edilmistir; Almagest gibi Cografya da derleme bir eserdir; Batlamyus bu kitabi hazirlarken Eratosthenes, Hiparkhos, Strabon ve özellikle de Surlu Marinostan büyük ölçüde yararlanmistir.Cografyanin Birinci Kitabi Dünyanin veya dogrusunu söylemek gerekirse Yunanlilar tarafindan bilinen Dünyanin büyüklügü ve kartografik izdüsüm yöntemleri hakkinda ayrintili bilgiler verir; Ikinci Kitapla Yedinci Kitap arasinda ise taninmis memleketlerdeki önemli yerlerin, yani önemli kentlerin, daglarin ve nehirlerin enlem ve boylamlari verilmek suretiyle Dünyanin düzenli bir tasviri yapilir; enlem ve boylamlardan, yani bir baslangiç dâiresine enlemsel ve boylamsal uzakliklardan söz eden ilk bilgin Batlamyustur; Batlamyusun enlem ve boylam tablolariyla betimlemeye çalistigi Dünya, kabaca 20 Güneyden 65 Kuzeye ve en Batidaki Kanarya Adalarindan, bunlarin yaklasik olarak 180 Dogusundaki bölgelere kadar uzanmaktadir; bunun disinda kalan bölgeler ise Yunanlilar ve dolayisiyla Batlamyus tarafindan taninmamaktadir; söz konusu tablolar, haritalarin çizilmesini olanakli kilmaktadir ve nitekim bu haritalar belki de eserin eski nüshalarinda mevcuttur; çünkü astronomik bilgileri kapsayan Sekizinci Kitapta bunlara belirgin atiflar yapilmistir.Ancak Batlamyusun cografya anlayisi yeteri kadar genis degildir. Iklim, dogal ürünler ve fiziki cografyaya giren konularla hiç ilgilenmemistir. Baslangiç meridyenini saglam bir sekilde belirleyemedigi için, vermis oldugu koordinatlar hatalidir. Ayrica, Yerin büyüklügü hakkindaki tahmini de dogru degildir. Ancak Kristof Kolomb bu yanlis tahminden cesaret alarak, Batiya dogru gitmis ve Amerikaya ulasmistir.Ayni zamanda, bu dönemin önde gelen optik arastirmacilarindan olan Batlamyus, daha önceki optikçilerin çogu gibi, görmenin gözden çikan görsel isinlar yoluyla olustugu görüsünü benimsemistir. Ancak, görsel yayilimin fiziksel yorumunu da vermis ve bu yayilimin, kesikli ve aralikli bir koni biçiminde degil de, kesiksiz ve sürekliligi olan bir piramid biçiminde oldugunu belirtmistir. Sayet böyle olmasaydi, yani isinlar gözden sürekli bir biçimde çikmasaydi, nesneler bir bütün olarak görülemezlerdi. Buna ragmen, Batlamyusun görsel piramid fikri, optikçiler arasinda tutunamamis ve görme söz konusu oldugunda daha çok koni göz önüne alinmistir. Nitekim kendisinden sonra, Islâm Dünyasinda, bilginlerin görsel koni fikrine dayandiklari ve görme geometrisini bunun üzerine kurduklari görülmektedir.Batlamyus, katoptrik (yansima) konusuyla da ilgilenmis ve yapmis oldugu ayrintili deneyler sonucunda üç prensip ileri sürmüstür1. Aynalarda görünen nesneler, gözün konumuna bagli olarak, aynadan nesneye yansiyan görsel isin yönünde görünür.2. Aynadaki görüntüler nesneden ayna yüzeyine çizilen dikme yönünde ortaya çikarlar.3. Gelis ve yansima açilari esittir. (BOT GOT)Bu prensipler çizim yoluyla yandaki sekilde gösterilmistir. Buna göre, AY ayna, G göz, B nesne, B görüntü, O isinin aynada yansidigi nokta, TO Normaldir. Bu üç prensipten ilk ikisini kuramsal, üçüncüsünü ise deneysel olarak kanitlayan Batlamyus, ayna yüzeyine gelen isinin esit bir açiyla yansidigini gösterebilmek için, üzeri derecelenmis ve tabanina düz bir ayna yerlestirilmis olan bakir bir levha kullanmistir. Bu levhaya teget olacak biçimde bir isin huzmesini ayna yüzeyine gönderip, gelme ve yansima açilarinin büyüklüklerini belirlemis ve bunlarin birbirlerine esit oldugunu görmüstür. Batlamyus bu deneyini küresel ve parabolik bütün aynalar için tekrarlayarak, ulastigi sonucun dogru oldugunu kanitlamistir.Batlamyus, dioptrik (kirilma) konusuyla da ilgilenmis ve isigin bir ortamdan digerine geçerken yogunluk farkindan dolayi yön degistirmesinin nedenini arastirmistir. Bu arastirmanin sonucunda, az yogun ortamdan çok yogun ortama geçen isinin, Normala yaklasarak ve çok yogun ortamdan az yogun ortama geçen isinin ise Normalden uzaklasarak kirildigini ve kirilma miktarinin yogunluk farkina bagli oldugunu ileri sürmüstür. Nitekim onun bu konuyu ele alirken benimsedigi bazi prensiplerden bunu açikça görmek olanaklidir:1. Görsel isin az yogundan çok yoguna veya çok yogundan az yoguna geçtiginde kirilir. 2. Görsel isin dogrusal olarak yayilir ve farkli yogunluktaki iki ortami birbirinden ayiran sinirda yön degistirir.3. Gelme ve kirilma açilari esit degildir; fakat aralarinda niceliksel bir iliski vardir. 4. Görüntü, gözden çikan isinin devaminda ortaya çikar.Batlamyus ortam farkliliklarindan dolayi isigin ugradigi degisimleri, ayni zamanda kirilma kanununu da içerecek sekilde deneysel olarak göstermeye çalismis ve çesitli ortamlardaki (havadan cama, havadan suya ve sudan cama) kirilma derecelerini gösteren kirilma cetvelleri hazirlamistir. Ancak verdigi degerler küçük açilar disinda tutarli olmadigi için kirilma kanununu elde edememistir.Batlamyus, daha önce Babil ve Yunan astronomlari ve astrologlari tarafindan derlenmis bilgi birikimden yararlanmak suretiyle astrolojiyi de sistemlestirmistir Dört bölümden olustugu için Tetrabiblos (Dört Kitap) olarak adlandirmis oldugu yapitinda, gezegenlerin nitelik ve etkileri, burçlarin özellikleri, ugurlu ve ugursuz günlerin belirlenmesi gibi astrolojinin sinirlari içine giren konular hakkinda ayrintili bilgiler vermistir. Ortaçag ve Yeniçag astrolojisi bu kitabin sunmus oldugu birikime dayanacaktir.Astroloji bir bilim degildir, ama astronomi ile birlikte dogmus ve yaklasik olarak 18. yüzyila kadar, bu bilimin gelisimini, kismen olumlu kismen de olumsuz yönde etkilemistir; bu nedenle astronomi tarihi arastirmalarinda astrolojiye iliskin gelismelerden de bahsetmek gerekir.